Süperyatlar çevre ve eşitsizlik tartışması başlattı
Süperyat sektörünün büyümesiyle birlikte çevresel etkiler ve sosyal eşitsizlik tartışmaları gündeme geldi. Uzmanlar, bu lüks teknelerin yüksek karbon ayak izine ve vergi avantajlarına dikkat çekti.
Süperyat sektöründeki büyüme hız kesmeden devam ederken, bu teknelerin çevreye olan etkileri ve temsil ettikleri sosyal eşitsizlik kamuoyunda tartışma konusu oldu. Bir süperyatın bir yıl içinde atmosfere saldığı karbon miktarını, ortalama bir insanın ancak 860 yılda üretebildiği belirtildi. Siyaset bilimci Grégory Salle, mevcut koşullarda süperyatların 'adeta bir provokasyon' niteliği taşıdığını ifade etti.
Diken'de yayınlanan habere göre, Guardian muhabiri Sam Wollaston, eylül ayı sonunda gerçekleştirilen Avrupa'nın en büyük süperyat fuarı Monaco Yacht Show'a alıcı kılığında katılarak gözlemlerde bulundu. Port Hercules ana limanında demirleyen 118 yatın toplam değerinin 4,5 milyar avro (yaklaşık 250 milyar lira) olduğu kaydedildi. Boat International'ın verilerine göre, şu anda yapımı süren 24 metreden uzun yat sayısı 1093'e ulaşmış durumda. Bu rakam 2016 yılında 755 olarak açıklanmıştı.
Bu yılki sipariş sayısı bir önceki yıla göre yüzde 3,95 oranında gerilemiş olsa da, inşa halindeki yatların boyutları giderek artıyor. 'Süperyat' teriminin yanı sıra daha büyük tekneler için 'mega' ve 'giga' gibi tanımlamalar kullanılıyor. Wollaston'ın aktardığına göre, Monaco Yacht Show 2026'daki 118 süperyatın toplam uzunluğu 5 bin 508 metreyi buldu. Ayrıca, 500 gros tonluk sınırın altındaki yatların, Uluslararası Denizcilik Örgütü'nün (IMO) büyük tekneler için uyguladığı sıkı güvenlik ve çevre düzenlemelerine tabi olmadığı vurgulandı.
Oxfam'ın 2024 araştırması, 18 milyardere ait 23 süperyatın yıllık ortalama karbon ayak izinin 5 bin 672 ton olduğunu ortaya koydu. Bu miktar, ortalama bir insanın aynı miktarda karbon salımı yapması için 860 sene gerektiriyor. Araştırma, ABD merkezli perakende zinciri Walmart'ın varisleri ve üç süperyat sahibi olan Walton ailesini de inceledi. Walton ailesinin yatları yılda 56 bin deniz mili (yaklaşık 104 bin kilometre) yol kat ederken, toplam karbon ayak izleri 18 bin tona ulaştı. Bu miktar, yaklaşık 1700 Walmart çalışanının emisyonuna eşdeğer.
Süperyatların yakıt tüketimi de yüksek seviyelerde seyrediyor. Büyük yatlar saatte 500 litreden fazla dizel yakıyor ve atmosfere karbondioksitin yanı sıra azot oksit ve kükürt dioksit salıyor. Eğlence amaçlı denizcilik sektörü yılda yaklaşık 16 milyon ton karbondioksit üretiyor. Wollaston, sorunun sadece hareket halindeyken yaşanmadığını, demirli durumdaki teknelerin klima, aydınlatma ve jakuzi gibi ihtiyaçlar için jeneratör çalıştırarak ek karbon salımına neden olduğunu belirtti. Ayrıca, yatların devasa çapaları ve zincirleri, Akdeniz'deki Posidonia deniz çayırlarına zarar veriyor; bu çayırlar deniz canlıları için yaşam alanı ve oksijen kaynağı işlevi görüyor.
Fransız Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi'nden (CNRS) Grégory Salle, süperyat siparişlerinin özellikle 2022 ve 2023 yıllarında, Covid-19 pandemisi döneminde sosyal mesafe arayışıyla patlama yaşadığını anlattı. Salle, 2024'te yayımlanan 'Superyachts: Luxury, Tranquility and Ecocide' adlı kitabında bu konuyu detaylandırdı. Salle'ye göre süperyatlar, açıklanamaz aşırı zenginliğin simgesi haline geldi. Yazar, 'Her yerde kriz, kemer sıkma ve yoksulluk, çocuk yoksulluğu dahil, konuşulurken bu yatlar adeta bir provokasyon' ifadesini kullandı.
Salle, süperyat sahiplerini 'plütokrasi', 'oligarşi' ve 'küresel süper burjuvazi' gibi kavramlarla tanımlayarak, bunların sınırların ötesinde hareket eden 'ulusötesi bir kapitalist sınıf' oluşturduğunu savundu. Yatların tescil yerleri genellikle Cayman Adaları, Marshall Adaları, Man Adası ve Malta gibi vergi avantajı sunan bölgelerde bulunuyor. Teknoloji liderleri Mark Zuckerberg ve Jeff Bezos da süperyat sahibi olarak öne çıkıyor. Zuckerberg'in 118 metrelik 'Launchpad'i, Bezos'un ise 444 milyon avro (yaklaşık 24 milyar lira) değerindeki 127 metrelik 'Koru'su dikkat çekiyor.
Rus oligark Roman Abramoviç'in de yat düşkünlerinden biri olduğu belirtildi. Forbes dergisi, sızdırılan belgelere dayanarak Abramoviç'e ait 16 tekne tespit etti. Wollaston'ın gemi takip uygulamasına göre, filonun en büyükleri Cook Adaları'nda kayıtlı 140 metrelik Solaris ve 162 metrelik Eclipse. Bu iki yatın İstanbul yakınlarında, Marmara Denizi'nde demirli olduğu, Türkiye'nin ise Batılı ülkelerin Ukrayna işgali sonrası Rus oligarklara yönelik yaptırımlarına katılmayı reddettiği hatırlatıldı.
Monaco Yacht Show'da çevresel maliyetler kısmen kabul edilse de, sürdürülebilirlik çabalarının yetersiz kaldığı görüşü hakim. 'Yatçılıkta sürdürülebilirliğe ölçülebilir katkı sağlayan çözümler'i onurlandıran Blue Wake ödülleri dağıtılırken, yelkenli yat sayısının azaldığı ve motorlu teknelerin daha güçlü hale geldiği gözlemlendi. Wollaston, 'Bu yatlar yarın yokmuş gibi fosil yakıt içiyor. Böyle devam etmelerine izin verilirse gerçekten de yarın olmayacak. Eşitsizliğin daha korkunç bir simgesi yok. Üstelik ütüye benziyorlar' diyerek durumu özetledi.
TürkAta Haber Ajansı