Tramvay Boykotuyla Kazanılan İndirim 102 Yıllık
Cumhuriyetin ilk yıllarında İstanbul'da yabancı şirketlerin baskıcı uygulamalarına karşı mücadele eden Darülfünun öğrencileri, 1924'teki tramvay boykotuyla yüzde 50 indirim hakkı kazandı. 1933'te ise Wagon Lits şirketinin Türkçe yasağına karşı büyük bir direniş sergileyen gençler, toplumsal hafızada yer etti.
Karar'da yayınlanan habere göre, Belçikalı işletmeci şirketin 16 Kasım 1924 tarihinde İstanbul tramvaylarında öğrencilere tanınan yüzde 50 indirimli tarife yerine tam bilet dayatması, Harbiye hattında polisin ateş açmasıyla kentin en büyük gençlik direnişini tetikledi. Cumhuriyetin henüz birinci yılında iken tramvay hatları yabancı bir konsorsiyum tarafından işletiliyordu. Resmi sözleşmeler öğrencilere toplu taşımadan yüzde 50 indirimli yararlanma hakkı tanısa da şirket bu kuralı uygulamayarak gençlerden tam bilet ücreti talep etmeye devam etti. Kart ve turnike sisteminin olmadığı o dönemde ücretler vatmanlara nakit olarak ödeniyordu.
Darülfünun Tıp Fakültesi öğrencilerinden üçü, Harbiye durağında vatmana normal tarife olan 80 paranın yarısı olan 40 parayı uzattı. Vatman, şirketin kesin talimatı olduğunu belirterek parayı kabul etmedi. Tartışmanın büyümesi üzerine şirkete bağlı işçiler öğrencilere saldırdı. Vagonlarda önceden yerleştirilen sivil polislerden biri silahını çekerek ateş açtı ve iki öğrenci yaralandı. Olayın üniversiteye yansıması üzerine Darülfünun gençliği 16 Kasım 1924'te Beyoğlu Tünel'deki şirket merkezine yürüdü. Camları ve kapıları kırarak içeri giren kalabalık, emniyet güçlerinin müdahalesine rağmen geri adım atmadı. Yaşananlar TBMM gündemine taşındı. Toplumsal baskı üzerine Belçikalı şirket, öğrencilere tanınan yüzde 50 indirim hakkını yeniden kabul etmek zorunda kaldı. Bu hak, sonraki yıllarda diğer ulaşım araçlarında ve sinema, tiyatro gibi kültürel alanlarda da geçerli oldu. Dönemin bazı çevreleri eylemleri küçümsemek için "40 paralık adamlar" ifadesini kullandı.
Cumhuriyetin 10. yılına girilirken İstanbul, ana dil temelli yeni bir krize sahne oldu. Yataklı vagon işletmecisi Wagon Lits şirketinin Beyoğlu acentesinde 23 Şubat 1933 Perşembe günü İtalyan müdür Jannoni, iş yerinde Türkçe konuşulmasını yasakladı. Türk memur Naci Bey, bir müşteri için Karaköy merkeziyle telefonda Türkçe konuştuğu gerekçesiyle müdür tarafından azarlandı, hakarete uğradı, para cezasına çarptırıldı ve işine son verildi. 24 Şubat 1933'te gazetelerde yer alan haberler üzerine üniversiteler ve liseler harekete geçti. 25 Şubat 1933 Cumartesi günü öğleden sonra yüzlerce öğrenci acente önünde toplandı. Müdür ve çalışanlar kepenkleri kapatarak binayı terk etti. "Memlekette Türk ve Türkçe hakimdir" sloganı atan gençler, taş ve sopalarla acentenin camlarını, levhalarını ve kepenklerini indirdi. İçerideki Mustafa Kemal Atatürk fotoğrafını "Bu müessese, bu resme layık değildir" diyerek dışarı çıkardılar. Polis barikatlarına rağmen vazgeçmeyen öğrenciler, fotoğrafı taşıyarak Karaköy'deki merkez binaya yürüdü ve oranın camlarını da kırdı. Ardından Babıali'ye geçerek gazete binalarını dolaştılar. Cumhuriyet gazetesi önünde yazar Peyami Safa, "Türk diline dil uzatanların dilleri kurusun" diyerek öğrencilere seslendi. Gençler, fotoğrafı Eminönü Halkevi yönetimine teslim ettikten sonra dağıldı. Gözaltına alınan 20 öğrenci sorgularının ardından serbest bırakıldı.
Cumhuriyet gazetesi 26 Şubat 1933 tarihli nüshasında olayları "Gençliğin galeyanı" ve "Direktörün hakaretine cevap" başlıklarıyla duyurdu. Haberde, gençlerin "Türkiye'de Türk dili hakimdir!" sloganlarıyla sokakları dolaştığı ve Gazi'nin resmini halkevine götürdüğü aktarıldı. Aynı gün Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün öğleden sonra otomobiliyle Beyoğlu'nda gezinti yaptığı ve geç vakit Dolmabahçe Sarayı'na döndüğü, "Reisicumhur dün Beyoğlu'nda bir gezinti yaptılar" başlığıyla manşetten verildi.
TürkAta Haber Ajansı